Tvö nýleg umræðuskjöl Samkeppniseftirlitsins, annars vegar um dagvöruverð og hins vegar um eldsneytismarkað, vekja upp alvarlegar spurningar um hvernig eftirlitið sinnir lögbundnu hlutverki sínu. Umræðuskjöl eiga að vera vettvangur fyrir opin skoðanaskipti, þar sem gögn eru lögð fram, óvissa viðurkennd og kallað eftir sjónarmiðum áður en niðurstöður eru dregnar fram. Þessi skjöl gefa hins vegar á köflum allt aðra mynd.

Samkeppniseftirlitið virðist í þessum tveimur málum hafa fært sig frá hefð sem einkennir mörg evrópsk samkeppnisyfirvöld. Í stað þess að nota umræðuskjöl fyrst og fremst til að setja fram opnar rannsóknarspurningar og kalla eftir gögnum eru þar á köflum settar fram órökstuddar ályktanir og möguleg íhlutun stjórnvalda rædd áður en rannsókn er lokið og umsagnir hafa verið metnar.

Í báðum skjölunum eru t.d. settar fram sterkar ályktanir um markaðshegðun, framlegð og skort á samkeppni, þótt eftirlitið viðurkenni sjálft að rannsóknir séu enn í gangi, frekari gögn og skýringar liggi ekki fyrir og samanburður við önnur ríki sé háður verulegum fyrirvörum.

Umræðuskjölin bera þess merki að Samkeppniseftirlitið hafi á köflum valið framsetningu sem vekur grunsemdir um háttsemi fyrirtækja áður en rannsókn er lokið. Þótt eftirlitið kalli skjölin umræðuskjöl eru þar settar fram staðhæfingar og vísbendingar sem geta haft veruleg áhrif á orðspor fyrirtækja áður en þau hafa fengið endanlegt tækifæri til að tjá sig.

Það er alvarlegt að forstjóri Samkeppniseftirlitsins hafi í fjölmiðlum lýst því yfir að efni umræðuskjalanna styðji málflutning hagsmunasamtaka á borð við FÍB og ASÍ. Slík ummæli vekja óhjákvæmilega þá spurningu hvort ferli umræðuskjalsins sé raunverulega opið eða hvort niðurstaðan hafi í reynd verið mótuð áður en umsagnir markaðsaðila hafa verið metnar. Hlutverk sjálfstæðs samkeppnisyfirvalds er að leggja sjálfstætt og hlutlægt mat á gögn, ekki að staðfesta fyrirfram framkomnar fullyrðingar einstakra hagsmunaaðila.

Í báðum skjölunum er stuðst við gögn og alþjóðlegan samanburð, en mun síður er gerð kerfisbundin grein fyrir öðrum skýringum á verðþróun, svo sem smæð markaðar, launakostnaði, flutningskostnaði, innkaupasamningum, birgðahaldi eða öðrum kostnaðarþáttum. Það eitt að verð á Íslandi sé hátt eða hækki hraðar en annars staðar sýnir ekki sjálfkrafa fram á að orsökin sé skortur á samkeppni. Slíkar ályktanir krefjast mun ítarlegri hagfræðilegrar greiningar en fram kemur í skjölunum.

Traust á Samkeppniseftirlitinu er ein mikilvægasta forsenda þess að markaðir virki eðlilega og að stjórnvöld og atvinnulífið njóti trúverðugleika. Þess vegna verða rannsóknir þess að standast ströngustu kröfur um óhlutdrægni. Þegar umræðuskjöl bera þess merki að niðurstöður séu kynntar áður en rannsókn lýkur, og þegar opinber ummæli stjórnenda styrkja þá mynd, er hætta á að traustið bíði hnekki.

Samkeppniseftirlitið á að leiða umræðuna með gögnum, greiningu og yfirvegun. Það á ekki að skapa þá tilfinningu að ákall um skoðanaskipti sé aðeins formsatriði áður en fyrirfram mótaðar niðurstöður eru staðfestar. Það er ekki aðeins óheppilegt heldur getur það grafið undan trúverðugleika skoðanaskiptanna og því mikilvæga hlutverki sem eftirlitið gegnir í íslensku atvinnulífi.