Í lýðræðissamfélagi er eðlilegt að tekist sé á um stór mál. Fyrirtæki eiga að sæta gagnrýni rétt eins og stjórnmál, fjölmiðlar, verkalýðshreyfing og aðrar stofnanir samfélagsins. Enginn á að standa utan málefnalegrar umræðu.

Það er hins vegar áhyggjuefni þegar við byrjum að efast um hvatir fólks í stað þess að ræða rökin.

Hvað ræður afstöðu fyrirtækja?

Undanfarið hefur umræðan um Evrópusambandið tekið á sig slíkan blæ. Þegar fyrirtæki lýsa efasemdum um aðild er því stundum haldið fram að þau óttist einfaldlega aukna samkeppni eða vilji verja eigin sérhagsmuni.

Ný Gallup-könnun meðal aðildarfyrirtækja Samtaka atvinnulífsins segir aðra sögu. Þar kemur fram að tveir af hverjum þremur atvinnurekendum eru andvígir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Enn mikilvægara er þó að fyrirtækin voru spurð hvað réði afstöðu þeirra. Þar voru það fullveldi, auðlindamál, regluverk og efnahagslegur stöðugleiki sem vógu þyngst. Það er einfaldlega ekki rétt að afgreiða afstöðu þessa fjölbreytta hóps sem ótta við samkeppni.

Verðmætasköpun er almannahagsmunir

Þetta snýst um meira en Evrópusambandið. Þetta snýst um hvernig við horfum á atvinnulífið. Of oft er talað um atvinnulífið eins og það sé sérstakur hópur með hagsmuni sem standi andspænis samfélaginu. Eins og fyrirtækin séu annars vegar og almenningur hins vegar.

Það er röng mynd.

Atvinnulífið er ekki eitthvað sem stendur utan samfélagsins. Það er hluti af samfélaginu. Þar starfar langstærstur hluti landsmanna. Þar verða til nýjar hugmyndir, ný störf og ný tækifæri. Þar verða til þau verðmæti sem gera okkur kleift að fjármagna heilbrigðisþjónustu, menntakerfi, samgöngur, löggæslu og alla þá sameiginlegu þjónustu sem við viljum byggja upp. Áður en hægt er að skipta verðmætum þurfa þau að verða til. Þess vegna er verðmætasköpun ekki sérhagsmunamál. Hún er almannahagsmunamál.

Við megum ekki gera fyrirtækjum upp hvatir

Það þýðir ekki að fyrirtæki hafi alltaf rétt fyrir sér. Þau gera mistök eins og aðrir. Þau eiga að lúta lögum, reglum og virkri samkeppni. Þau eiga að taka ábyrgð á umhverfi sínu, starfsfólki og samfélaginu sem þau starfa í. En það er grundvallarmunur á því að gagnrýna fyrirtæki fyrir það sem þau gera og því að gera þeim upp hvatir þegar þau taka þátt í samfélagsumræðunni.

Ef atvinnulífið bendir á að skattkerfi dragi úr fjárfestingu er ekki sjálfgefið að það sé aðeins að verja eigin hag. Ef atvinnulífið kallar eftir einfaldara regluverki er ekki sjálfgefið að þau vilji minni ábyrgð. Ef atvinnulífið hefur skoðun á Evrópusambandinu er ekki sjálfgefið að hún ráðist af ótta við samkeppni. Í lýðræðissamfélagi eigum við að taka þátt í rökræðunni eins og hún er lögð fram, ekki eins og við ímyndum okkur að hún sé.

Ákvarðanir móta framtíðina

Við stöndum frammi fyrir stórum verkefnum. Við þurfum að ná niður verðbólgu og vöxtum. Við þurfum meiri fjárfestingu, meiri framleiðni og fleiri fyrirtæki sem geta vaxið og keppt á alþjóðlegum mörkuðum. Við þurfum að skapa fleiri góð störf og tryggja að ungt fólk sjái framtíð sína hér á landi. Þessum markmiðum verður ekki náð nema með öflugu atvinnulífi. Þess vegna skiptir máli hvernig við tölum um fyrirtæki og þá sem reka þau. Orðræða mótar viðhorf. Viðhorf móta ákvarðanir. Og ákvarðanir móta framtíð samfélagsins.

Við eigum að vera óhrædd við að gagnrýna atvinnulífið þegar ástæða er til. En við eigum líka að sýna því þá virðingu sem því ber sem einum af burðarásum íslensks samfélags. Án öflugrar verðmætasköpunar verður engin varanleg velferð. Og án fyrirtækja sem þora að fjárfesta, skapa störf og taka áhættu verður hvorki aukinn lífskjarabati né sterkara samfélag.

Það er ekki sérhagsmunamál.

Það eru almannahagsmunir.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 13. ágúst 2026.