Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur aukist hjá öllum samfélagshópum sem teknir voru til skoðunar í nýrri greinargerð ríkisins og aðila vinnumarkaðarins. Greiningin sýnir þó að háir vextir og húsnæðiskostnaður hafa komið misjafnlega niður á heimilum.

Greinargerðin, Tekjuþróun og fjárhagsstaða samfélagshópa, var unnin af undirhópi í þríhliða samtali ríkisins, Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Hlutverk hópsins var að greina áhrif vaxta, verðbólgu og verðtryggingar á ólíka samfélagshópa og þróun ráðstöfunartekna meðal annars eftir tekjum, aldri, fjölskyldugerð, húsnæðisstöðu og stöðu á vinnumarkaði.

„Greiningin staðfestir að lífskjör hafa batnað og kaupmáttur aukist þvert á samfélagið. Hún sýnir þó jafnframt að verðbólga og háir vextir leggjast misþungt á fólk. Ungt fólk, barnafjölskyldur og þeir sem eru að koma sér upp húsnæði bera þar þyngri byrði en aðrir. Skýrasta leiðin til að bæta stöðu þessara hópa er að ná verðbólgunni niður, skapa skilyrði fyrir lægri vöxtum og ryðja úr vegi hindrunum sem standa í vegi fyrir aukinni húsnæðisuppbyggingu,“ segir Bjarni Benediktsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins.

Greiningin byggir á skattframtalsgögnum og nær til áranna 2015–2025.

Kaupmáttur aukist í öllum hópum

Meginniðurstaða greinargerðarinnar er að kaupmáttur ráðstöfunartekna hafi aukist að miðgildi í öllum þeim samfélagshópum sem skoðaðir voru. Til lengri tíma, frá 2015 og 2018, hefur kaupmáttur aukist hlutfallslega meira hjá fólki í neðri hluta tekjudreifingarinnar en þeim tekjuhæstu.

Á tímabili núverandi kjarasamninga, frá 2023 til 2025, er hins vegar lítill munur á hlutfallslegri kaupmáttarþróun milli tekjutíunda. Niðurstöðurnar benda þannig til þess að kaupmáttaraukning hafi náð þvert á tekjuhópa.

Staða og þróun hópanna er þó ólík. Sé kaupmáttarþróun skoðuð eftir aldurshópum kemur fram að kaupmáttur hefur að jafnaði aukist meira hjá fólki yfir fimmtugu og mest hjá fólki yfir sjötugu. Minnst hefur aukningin verið hjá fólki á aldrinum 30–49 ára.

Vextirnir leggjast þyngst á yngra fólk

Áhrif hærri vaxta ráðast mjög af aldri, eignastöðu og skuldsetningu. Meðal yngra fólks hafa vaxtagjöld aukist meira en vaxtatekjur. Hjá fólki yfir sextugu hafa vaxtatekjur á hinn bóginn að jafnaði aukist meira en vaxtagjöld frá árinu 2018.

Svipaður munur kemur fram eftir fjölskyldugerð. Barnlaust fólk hefur að jafnaði meiri vaxtatekjur og minni vaxtagjöld en fólk með börn. Frá árinu 2018 hefur hrein vaxtastaða batnað hjá barnlausu fólki en versnað hjá fólki með tvö eða fleiri börn.

Niðurstöðurnar sýna því að vaxtastigið hefur ekki aðeins ólík áhrif eftir tekjum. Aldur, eignir, skuldir og fjölskyldustaða ráða miklu um hvernig áhrifin koma fram.

Greiðslubyrði íbúðalána hefur aukist

Frá árinu 2018 hafa reglulegar greiðslur af íbúðalánum aukist að miðgildi um sem nemur fjórum prósentustigum af ráðstöfunartekjum fólks með íbúðalán. Aukningin er svipuð milli tekjutíunda á vinnumarkaði.

Leigjendur verja þó enn að jafnaði stærri hluta ráðstöfunartekna sinna í húsnæði en fólk með íbúðalán, áður en tekið er tillit til húsnæðisstuðnings. Húsnæðisbætur draga úr byrði leigjenda, einkum í lægri tekjuhópum.

Húsnæðiseign minnkar í neðri tekjuhópum

Hlutfall fólks sem á fasteign hefur haldist að mestu óbreytt í efri helmingi tekjudreifingarinnar frá árinu 2015 en lækkað í þeim neðri. Meðal fullra þátttakenda á vinnumarkaði hefur hlutfall húsnæðiseigenda í tveimur neðstu tekjutíundunum lækkað um tólf prósentustig.

Í greinargerðinni kemur fram að fjölgun erlendra ríkisborgara í neðri tekjutíundum skýri hluta þessarar þróunar, enda sé húsnæðiseign hérlendis mun fátíðari meðal erlendra ríkisborgara en íslenskra. Þó kann að vera að innflytjendur eigi húsnæði erlendis en gögn um slíkt eru ekki fáanleg.

Stöðugleiki er lífskjaramál

Greinargerðin sýnir að lífskjör hafa almennt batnað á undanförnum árum. Hún sýnir jafnframt að verðbólga, háir vextir og þröng staða á húsnæðismarkaði geta fært byrðar milli kynslóða og samfélagshópa.

Niðurstöðurnar kalla á að áfram verði unnið að því að ná niður verðbólgu og vöxtum. Traust efnahagsstjórn, sjálfbærir kjarasamningar og öflug verðmætasköpun eru forsenda þess að kaupmáttaraukning verði varanleg og lífskjarabati nái til sem flestra.

Fulltrúar í undirhópnum komu frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, forsætisráðuneytinu, Samtökum atvinnulífsins, Alþýðusambandi Íslands og BSRB (fyrir hönd BSRB, BHM og Kennarasambands Íslands).